Số hóa di sản Đền Hùng – Hành trình đưa các giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với công chúng trong thời đại số

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, chuyển đổi số không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với các ngành, các địa phương. Đối với lĩnh vực văn hóa, chuyển đổi số không chỉ góp phần đổi mới phương thức quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản mà còn mở ra những cơ hội mới để kết nối di sản với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Là vùng đất cội nguồn của dân tộc Việt Nam, nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đặc biệt, Phú Thọ đang từng bước đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ vào công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Trong đó, việc số hóa di sản tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, góp phần hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi số ngành văn hóa, đồng thời lan tỏa sâu rộng các giá trị văn hóa thời đại Hùng Vương đến với đông đảo công chúng trong nước và quốc tế.

Đền Hùng – Biểu tượng thiêng liêng của cội nguồn dân tộc Việt Nam

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, Đền Hùng đã trở thành biểu tượng thiêng liêng trong tâm thức của mỗi người Việt Nam. Đây không chỉ là nơi thờ tự các Vua Hùng – những người có công dựng nên Nhà nước Văn Lang, mà còn là trung tâm kết nối các giá trị văn hóa truyền thống, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và tinh thần đại đoàn kết dân tộc.

Khu di tích lịch sử Đền Hùng hiện lưu giữ hệ thống di tích, hiện vật, tư liệu lịch sử phong phú và đa dạng, phản ánh sinh động tiến trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam từ thời đại Hùng Vương đến nay. Cùng với đó là hệ thống lễ hội truyền thống, các giá trị văn hóa dân gian, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và nhiều di sản văn hóa vật thể, phi vật thể có giá trị đặc biệt.

Năm 2012, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là niềm tự hào của nhân dân Phú Thọ nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung, đồng thời đặt ra trách nhiệm lớn trong việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị di sản cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Chuyển đổi số – Giải pháp mới trong bảo tồn di sản văn hóa

Trong nhiều năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại Đền Hùng đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội và sự thay đổi trong nhu cầu tiếp cận thông tin của công chúng, các phương thức bảo tồn truyền thống đang đứng trước những thách thức mới.

Nhiều tư liệu, hiện vật quý giá được lưu giữ dưới dạng hồ sơ giấy, ảnh tư liệu hoặc các phương tiện lưu trữ truyền thống có nguy cơ bị xuống cấp theo thời gian. Việc tra cứu, khai thác thông tin đôi khi còn gặp khó khăn do dữ liệu phân tán và chưa được chuẩn hóa. Trong khi đó, nhu cầu tìm hiểu lịch sử, văn hóa thông qua các nền tảng số ngày càng gia tăng, đặc biệt đối với thế hệ trẻ và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Chính vì vậy, số hóa di sản được xem là một trong những giải pháp hiệu quả nhằm bảo tồn lâu dài các giá trị văn hóa, đồng thời tạo điều kiện để di sản được tiếp cận rộng rãi hơn trong môi trường số.

Số hóa không chỉ đơn thuần là chuyển đổi tài liệu từ dạng giấy sang dạng điện tử mà còn là quá trình xây dựng cơ sở dữ liệu số toàn diện về di sản, bao gồm hiện vật, tư liệu lịch sử, hình ảnh, phim tư liệu, tài liệu nghiên cứu khoa học và các giá trị văn hóa liên quan. Đây chính là nền tảng quan trọng để hình thành các sản phẩm văn hóa số, phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu, giáo dục và quảng bá di sản.

Xây dựng cơ sở dữ liệu số – Nền tảng cho bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Một trong những nội dung quan trọng trong quá trình chuyển đổi số tại Đền Hùng là xây dựng cơ sở dữ liệu số về hiện vật và tư liệu lịch sử.

Thông qua quá trình số hóa, các hiện vật khảo cổ học, tài liệu Hán Nôm, hồ sơ khoa học, hình ảnh, phim tư liệu và các tài liệu nghiên cứu liên quan đến thời đại Hùng Vương được thu thập, chuẩn hóa và lưu trữ trên nền tảng số. Mỗi hiện vật sẽ được xây dựng hồ sơ dữ liệu điện tử đầy đủ với các thông tin về nguồn gốc, niên đại, chất liệu, kích thước, giá trị lịch sử, giá trị văn hóa và tình trạng bảo quản.

Việc hình thành cơ sở dữ liệu số không chỉ giúp bảo tồn lâu dài các nguồn tư liệu quý hiếm mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý và công chúng trong việc tra cứu, khai thác và sử dụng thông tin.

Đây cũng là bước đi quan trọng nhằm xây dựng kho dữ liệu số dùng chung phục vụ ngành văn hóa, góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng chính quyền số, kinh tế số và xã hội số trên địa bàn tỉnh Phú Thọ.

Hiện vật tương tác 3D tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng

(Nguồn: https://daphuongtien.io.vn/baotangPhuTho/hienvat)

Công nghệ 3D và thực tế ảo – Mang di sản đến gần hơn với công chúng

Nếu như cơ sở dữ liệu số được xem là “trái tim” của chuyển đổi số di sản thì công nghệ 3D và thực tế ảo chính là “cánh cửa” giúp công chúng tiếp cận di sản một cách trực quan và sinh động hơn.

Nhờ ứng dụng công nghệ quét 3D hiện đại, các hiện vật có giá trị tại Đền Hùng được tái hiện dưới dạng mô hình số với độ chính xác cao. Người xem có thể quan sát hiện vật từ nhiều góc độ khác nhau, phóng to các chi tiết hoặc tìm hiểu thông tin liên quan ngay trên nền tảng số.

Bên cạnh đó, công nghệ thực tế ảo VR giúp tái hiện không gian bảo tàng và các khu vực di tích theo hình thức tham quan trực tuyến. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh hoặc máy tính có kết nối Internet, người dân ở bất kỳ đâu cũng có thể “ghé thăm” Đền Hùng, tìm hiểu các hiện vật, khám phá các câu chuyện lịch sử và trải nghiệm không gian văn hóa đặc sắc của vùng đất Tổ.

Đây là giải pháp đặc biệt hữu ích đối với học sinh, sinh viên, người cao tuổi, người khuyết tật hoặc cộng đồng người Việt Nam đang sinh sống ở nước ngoài – những đối tượng không phải lúc nào cũng có điều kiện đến tham quan trực tiếp.

Tham quan tương tác ảo tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng

(Nguồn: https://daphuongtien.io.vn/baotangPhuTho)

Đổi mới phương thức giáo dục lịch sử và văn hóa truyền thống

Một trong những lợi ích nổi bật của số hóa di sản là tạo ra các phương thức giáo dục mới, hấp dẫn và phù hợp với xu thế phát triển của xã hội hiện đại.

Thay vì chỉ tiếp cận kiến thức thông qua sách giáo khoa hoặc các bài giảng truyền thống, học sinh và sinh viên có thể tương tác trực tiếp với các hiện vật số hóa, tham gia các chương trình tham quan ảo hoặc trải nghiệm các sản phẩm giáo dục số được xây dựng từ dữ liệu di sản.

Thông qua các công nghệ tương tác hiện đại, lịch sử không còn là những con số hay sự kiện khô khan mà trở thành những câu chuyện sinh động, giúp người học dễ dàng tiếp cận, ghi nhớ và cảm nhận sâu sắc hơn về truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Đây cũng là giải pháp quan trọng nhằm tăng cường giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và ý thức bảo tồn di sản văn hóa cho thế hệ trẻ.

Tham quan tương tác ảo tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng

(Nguồn: https://daphuongtien.io.vn/baotangPhuTho)

Lan tỏa giá trị di sản tới cộng đồng trong nước và quốc tế

Trong thời đại số, khoảng cách địa lý không còn là rào cản đối với việc tiếp cận thông tin và văn hóa. Các nền tảng số cho phép hình ảnh Đền Hùng và các giá trị văn hóa thời đại Hùng Vương được giới thiệu rộng rãi đến cộng đồng trong nước và quốc tế.

Các sản phẩm số như bảo tàng ảo, triển lãm trực tuyến, video tương tác, bản đồ số hay ứng dụng tham quan thông minh sẽ giúp du khách tìm hiểu về Đền Hùng một cách thuận tiện, mọi lúc, mọi nơi.

Đồng thời, đây cũng là công cụ hữu hiệu để quảng bá hình ảnh đất và người Phú Thọ, góp phần phát triển du lịch văn hóa, thúc đẩy kinh tế địa phương và nâng cao vị thế của tỉnh trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Hướng tới xây dựng hệ sinh thái di sản số của vùng đất Tổ

Số hóa di sản Đền Hùng không phải là đích đến cuối cùng mà là bước khởi đầu cho quá trình hình thành hệ sinh thái di sản số của tỉnh Phú Thọ.

Trong thời gian tới, việc tiếp tục mở rộng cơ sở dữ liệu số, kết nối dữ liệu giữa Khu di tích lịch sử Đền Hùng, Bảo tàng Hùng Vương và các thiết chế văn hóa khác sẽ tạo nên một nền tảng dữ liệu thống nhất, phục vụ hiệu quả công tác quản lý, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản.

Cùng với đó, việc ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế tăng cường (AR), dữ liệu lớn (Big Data) và các nền tảng du lịch thông minh sẽ mở ra nhiều cơ hội để đổi mới phương thức tiếp cận, quảng bá và khai thác các giá trị văn hóa truyền thống.

Chung tay gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc

Số hóa di sản không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà còn là trách nhiệm chung của toàn xã hội đối với việc bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc. Mỗi hiện vật được số hóa, mỗi tư liệu được lưu giữ trên môi trường số chính là một bước tiến quan trọng trong hành trình bảo vệ ký ức lịch sử và truyền thống văn hóa của dân tộc Việt Nam.

Với sự quan tâm của các cấp, các ngành, sự đồng hành của các nhà khoa học, chuyên gia công nghệ và sự hưởng ứng của cộng đồng, hành trình số hóa di sản Đền Hùng đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu đưa những giá trị văn hóa thiêng liêng của thời đại Hùng Vương đến gần hơn với công chúng. Qua đó góp phần khẳng định sức sống bền vững của di sản văn hóa dân tộc trong thời đại số, đồng thời xây dựng nền tảng vững chắc để các giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ, phát huy và lan tỏa mạnh mẽ trong tương lai.

Tài liệu tham khảo:

• [1]. UNESCO (2012), Worship of Hùng Kings in Phú Thọ, Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.
• [2]. UNESCO Silk Roads Programme, Worship of Hùng Kings in Phú Thọ.
• [3]. UNESCO Multimedia Archives, Worship of Hùng Kings in Phú Thọ.
• [4]. Vietnam National Authority of Tourism (2012), Hung Kings’ Worship Ritual Recognised as Cultural Heritage.
• [5]. Vietnam National Authority of Tourism (2018), Phu Tho Preserves Intangible Cultural Heritages.
• [6]. UNESCO Multimedia Archives, Xoan Singing of Phú Thọ Province, Viet Nam.
• [7]. Báo Văn hóa/Vietnam.vn (2025), The Hung Kings Worshiping Tradition – A Heritage Deeply Rooted in the Vietnamese National Identity.
• [8]. UNESCO (2012), Worship of Hùng Kings in Phú Thọ (Documentary Video).
• [9]. Chaudhary et al. (2024), AipanVR: A Virtual Reality Experience for Preserving Traditional Art Form.
• [10]. Grzeszczuk et al. (2024), Preserving Tangible and Intangible Cultural Heritage.

Bài viết được sự Bảo trợ của Cán bộ Di tích lịch sử Đền Hùng và Bảo tàng Hùng Vương (tỉnh Phú Thọ) và Bảo trợ từ Đề tài KHCN cấp tỉnh Phú Thọ do ThS Đỗ Thị Chi – Làm chủ nhiệm

Tác giả bài viết: Hoàng Bá Lâm, Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông, Đại học Thái Nguyên