Đổi mới công tác bảo quản và phát huy giá trị hiện vật bảo tàng trong kỷ nguyên chuyển đổi số
Trong tiến trình phát triển của xã hội số, chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong lĩnh vực văn hóa, đặc biệt là hoạt động bảo tàng. Đối với các bảo tàng địa phương, nơi đang lưu giữ khối lượng lớn hiện vật, tư liệu lịch sử và di sản văn hóa, việc ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp nâng cao hiệu quả bảo quản mà còn mở ra nhiều phương thức mới để giới thiệu, quảng bá và phát huy giá trị hiện vật tới cộng đồng.
Tại Phú Thọ, hệ thống bảo tàng hiện đang lưu giữ hàng chục nghìn hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học, phản ánh tiến trình hình thành và phát triển của vùng Đất Tổ từ thời đại Hùng Vương đến thời kỳ hiện đại. Riêng Bảo tàng Hùng Vương đang lưu giữ trên 10.000 hiện vật, tư liệu quý, trong đó có nhiều sưu tập hiện vật khảo cổ, văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn và các hiện vật gắn với lịch sử dựng nước, giữ nước của dân tộc.
Tuy nhiên, cùng với thời gian, công tác bảo quản hiện vật đang đối mặt với nhiều khó khăn như nguy cơ xuống cấp tự nhiên, hạn chế về không gian lưu trữ, yêu cầu ngày càng cao trong công tác quản lý hiện vật và nhu cầu tiếp cận thông tin ngày càng đa dạng của công chúng. Trong khi đó, phần lớn khách tham quan hiện nay, đặc biệt là thế hệ trẻ, có xu hướng tiếp cận thông tin thông qua môi trường số, thiết bị di động và các nền tảng trực tuyến.
Trước yêu cầu đó, đổi mới công tác bảo quản và phát huy giá trị hiện vật bảo tàng theo hướng chuyển đổi số đang trở thành nhiệm vụ cấp thiết.
Xây dựng cơ sở dữ liệu số hiện vật – nền tảng của bảo tàng hiện đại
Giải pháp đầu tiên cần được ưu tiên là xây dựng cơ sở dữ liệu số tập trung về hiện vật bảo tàng.
Toàn bộ hồ sơ hiện vật cần được chuẩn hóa theo một hệ thống thống nhất, bao gồm thông tin về nguồn gốc, niên đại, chất liệu, kích thước, tình trạng bảo quản, hình ảnh và các tư liệu liên quan. Việc số hóa dữ liệu không chỉ giúp quản lý hiện vật khoa học hơn mà còn tạo nền tảng để kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các bảo tàng, cơ quan nghiên cứu và đơn vị quản lý văn hóa.
Đây cũng là tiền đề quan trọng để hình thành kho dữ liệu văn hóa số của tỉnh, phục vụ công tác quản lý nhà nước và nghiên cứu khoa học trong tương lai.
Hiện vật tương tác 3D
(Nguồn: https://daphuongtien.io.vn/baotangPhuTho/hienvat)
Đẩy mạnh số hóa 3D hiện vật và xây dựng “bản sao số”
Đối với các hiện vật tiêu biểu, hiện vật quý hiếm hoặc có giá trị đặc biệt, cần triển khai quét 3D và mô hình hóa số.
Các mô hình 3D không chỉ giúp lưu giữ chính xác hình dáng, kích thước và hoa văn hiện vật mà còn tạo ra “bản sao số” phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và trưng bày. Trong trường hợp hiện vật bị hư hỏng hoặc xuống cấp theo thời gian, dữ liệu số sẽ là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ phục dựng và bảo tồn lâu dài.
Đây là hướng đi đang được nhiều bảo tàng trên thế giới áp dụng nhằm bảo vệ các hiện vật có giá trị đặc biệt.
Chuyển từ “xem hiện vật” sang “trải nghiệm hiện vật”
Một trong những yêu cầu đặt ra đối với bảo tàng hiện nay là nâng cao trải nghiệm của khách tham quan.
Thay vì chỉ quan sát hiện vật trong tủ kính, du khách có thể sử dụng điện thoại thông minh để quét mã QR và tiếp cận hệ thống thông tin đa phương tiện bao gồm hình ảnh, video, tư liệu lịch sử, thuyết minh tự động và mô hình 3D. Thực tế tại Bảo tàng Hùng Vương, việc ứng dụng mã QR đã giúp người dân dễ dàng tiếp cận thông tin hiện vật hơn so với phương thức truyền thống.
Giải pháp này không chỉ giúp tăng tính tương tác mà còn tạo sự hấp dẫn đối với học sinh, sinh viên và khách du lịch.
Xây dựng bảo tàng số và không gian triển lãm trực tuyến
Cùng với số hóa hiện vật, việc xây dựng bảo tàng số đang trở thành xu hướng tất yếu.
Thông qua các nền tảng trực tuyến, người dân có thể tham quan bảo tàng từ xa, tìm hiểu hiện vật và tiếp cận các tư liệu lịch sử ở bất cứ đâu. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với học sinh, sinh viên, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài và những người không có điều kiện đến tham quan trực tiếp.
Đối với Phú Thọ, việc xây dựng bảo tàng số còn góp phần quảng bá sâu rộng giá trị văn hóa thời đại Hùng Vương, giới thiệu hình ảnh vùng Đất Tổ tới du khách trong nước và quốc tế.
Bảo tàng Hùng Vương (tỉnh Phú Thọ)
(Nguồn: https://daphuongtien.io.vn/baotangPhuTho/?map=2 )
Ứng dụng AI, AR/VR và công nghệ tương tác thông minh
Trong giai đoạn tới, các bảo tàng cần tiếp tục nghiên cứu ứng dụng những công nghệ mới như:
- Trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ tra cứu hiện vật, thuyết minh tự động và trợ lý ảo.
- Công nghệ thực tế tăng cường (AR) để hiển thị thông tin số trực tiếp trên hiện vật.
- Công nghệ thực tế ảo (VR) tái hiện không gian lịch sử, các công trình kiến trúc hoặc hiện vật đã mất.
- Công nghệ Digital Twin xây dựng mô hình số song sinh của không gian bảo tàng và hệ thống trưng bày.
Những công nghệ này sẽ giúp hiện vật “kể chuyện” theo cách trực quan, sinh động hơn, từ đó nâng cao khả năng tiếp cận của công chúng.
Hướng tới mô hình bảo tàng thông minh tại Phú Thọ
Để đáp ứng yêu cầu phát triển trong thời kỳ chuyển đổi số, cần từng bước xây dựng mô hình bảo tàng thông minh với các nhiệm vụ trọng tâm:
- Hoàn thiện cơ sở dữ liệu số hiện vật.
- Số hóa 3D các hiện vật tiêu biểu.
- Xây dựng kho dữ liệu đa phương tiện.
- Triển khai hệ thống mã QR và thuyết minh điện tử.
- Xây dựng bảo tàng số và triển lãm trực tuyến.
- Ứng dụng AI, AR/VR trong trưng bày và giáo dục di sản.
- Kết nối dữ liệu bảo tàng với du lịch thông minh và giáo dục số.
Kết luận
Chuyển đổi số không làm thay đổi giá trị nguyên gốc của hiện vật bảo tàng mà tạo thêm những phương thức mới để bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số, số hóa 3D hiện vật, phát triển bảo tàng số và ứng dụng các công nghệ hiện đại sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, bảo quản và phát huy giá trị hiện vật trong thời đại số.
Đối với Phú Thọ, đây không chỉ là giải pháp bảo tồn di sản văn hóa vùng Đất Tổ mà còn là động lực quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống và xây dựng nền văn hóa số đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- UNESCO (2025), Culture and Digital Technologies. Chương trình của UNESCO về ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị di sản văn hóa, bao gồm số hóa, mô hình hóa 3D, bảo tàng ảo và nền tảng di sản số. Truy cập tại:
UNESCO – Culture and Digital Technologies. - UNESCO (2025), Protecting Our Heritage and Fostering Creativity. Tài liệu định hướng về bảo tồn di sản, phát triển văn hóa và ứng dụng công nghệ trong tiếp cận, quảng bá các giá trị văn hóa trong thời đại số. Truy cập tại:
UNESCO – Culture: Protecting Our Heritage and Fostering Creativity. - CIDOC – International Council of Museums (ICOM) (2025), Digital Strategy Development. Tài liệu hướng dẫn xây dựng chiến lược chuyển đổi số cho bảo tàng, bao gồm số hóa hiện vật, quản lý bộ sưu tập số, cung cấp dịch vụ trực tuyến và nâng cao khả năng tiếp cận công chúng. Truy cập tại:
ICOM CIDOC – Digital Strategy Development. - International Council of Museums (ICOM) (2025), Discover ICOM’s Digital Projects. Giới thiệu các sáng kiến chuyển đổi số của ICOM nhằm hiện đại hóa hoạt động bảo tàng, tăng cường kết nối dữ liệu và nâng cao trải nghiệm người dùng. Truy cập tại:
ICOM – Discover Digital Projects. - Báo Phú Thọ (2024), “Số hóa” hoạt động bảo tàng. Bài viết phản ánh thực tiễn triển khai chuyển đổi số tại Bảo tàng Hùng Vương, ứng dụng mã QR, số hóa hiện vật và nâng cao khả năng tiếp cận thông tin cho khách tham quan. Truy cập tại:
Báo Phú Thọ – Số hóa hoạt động bảo tàng. - Niccolucci, F., Felicetti, A., Hermon, S. (2022), Populating the Digital Space for Cultural Heritage with Heritage Digital Twins. Nghiên cứu đề xuất mô hình Digital Twin cho di sản văn hóa nhằm xây dựng không gian dữ liệu số phục vụ bảo tồn, quản lý và khai thác giá trị di sản. Truy cập tại:
Heritage Digital Twins for Cultural Heritage. - Niccolucci, F., Markhoff, B., Theodoridou, M., Felicetti, A., Hermon, S. (2023), The Heritage Digital Twin: The Integration of Digital Methodologies into Cultural Heritage Research. Nghiên cứu về ứng dụng mô hình song sinh số (Digital Twin) trong quản lý, bảo tồn và chia sẻ dữ liệu di sản văn hóa. Truy cập tại:
The Heritage Digital Twin. - Balzani, R. và cộng sự (2023), Saving Temporary Exhibitions in Virtual Environments: The Digital Renaissance of Ulisse Aldrovandi. Nghiên cứu về xây dựng bản sao số triển lãm và ứng dụng môi trường thực tế ảo trong bảo tồn, phát huy giá trị hiện vật và triển lãm bảo tàng. Truy cập tại:
Saving Temporary Exhibitions in Virtual Environments.
Bài viết được sự Bảo trợ của Cán bộ Di tích lịch sử Đền Hùng và Bảo tàng Hùng Vương (tỉnh Phú Thọ) và Bảo trợ từ Đề tài KHCN cấp tỉnh Phú Thọ do ThS Đỗ Thị Chi – Làm chủ nhiệm
Tác giả bài viết: TS. Nguyễn Thị Hằng, Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông, Đại học Thái Nguyên